ΡΟΥΠΕΛΕΝΑΣ ΑΙΩΝΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΟΧΥΡΩΣΕΩΝ

Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων του 1912–1913 και την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στην Ελλάδα, η οχύρωση των νέων βόρειων συνόρων αποτέλεσε άμεση στρατιωτική προτεραιότητα. Η Βουλγαρία δεν είχε αποδεχθεί την εδαφική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, τον Αύγουστο του 1913, και η πιθανότητα μιας νέας σύγκρουσης παρέμενε υπαρκτή.

Ωστόσο, οι περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες της χώρας δεν επέτρεπαν την κατασκευή ενός ενιαίου και εκτεταμένου αμυντικού συστήματος. Έτσι, επιλέχθηκε η δημιουργία μεμονωμένων οχυρών ανασχέσεως, στις σημαντικότερες διαβάσεις των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, τα οποία το 1914 είχαν μήκος περίπου 222 χιλιομέτρων.

Αποστολή των οχυρών ήταν να καθυστερήσουν μια ενδεχόμενη εχθρική εισβολή, προβάλλοντας αντίσταση για μερικές ημέρες, μέχρι να φτάσουν στην περιοχή ενισχύσεις από τον ελληνικό στρατό.

Έπειτα από εισήγηση του Ιωάννη Μεταξά, αντισυνταγματάρχη τότε του Μηχανικού και διευθυντή της Β΄ Επιτελικής Διευθύνσεως, την περίοδο 1914–1916 κατασκευάστηκαν οκτώ οχυρά ανασχέσεως, από τη λίμνη Δοϊράνη στα δυτικά έως τον ποταμό Νέστο στα ανατολικά.

Πρόκειται για τα οχυρά Δοβά Τεπέ στην περιοχή της Καστανούσας, Ρούπελ, Κρουσοβίτικο στην περιοχή της Φαιάς Πέτρας, Στάρτσιτσα στο Περιθώρι, Λίσσε στο σημερινό Οχυρό, Τουλουμπάρ, Μπούκια στο Παρανέστι και Ιντζές στον Παράδεισο. Παράλληλα, οχυρώθηκε και η πόλη της Καβάλας, ως δεύτερη αμυντική τοποθεσία.

Τα οχυρά σχεδιάστηκαν ως περίκλειστα έργα ημιμόνιμης οχύρωσης, με κύριο αμυντικό μέσο το πυροβολικό τους. Το πεζικό είχε κυρίως υποστηρικτικό ρόλο, αναλαμβάνοντας την εγγύς προστασία των πυροβόλων και την άμυνα της περιμέτρου.

Κάθε οχυρό διέθετε θέσεις πυροβόλων, σκέπαστρα προσωπικού, παρατηρητήρια πυροβολικού και πεζικού, αποθήκες πυρομαχικών και τροφίμων, σταθμούς επιδέσεως και βοηθητικές εγκαταστάσεις. Τα επιμέρους έργα συνδέονταν με ορύγματα, ενώ η περίμετρός τους προστατευόταν με συρματοπλέγματα και μία γραμμή μάχης για το πεζικό.

Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε τη συμπλήρωση των οχυρών με μικρότερα αμυντικά έργα, τα οποία θα αξιοποιούσαν τα φυσικά εμπόδια του εδάφους και θα δυσκόλευαν την παράκαμψή τους. Η έλλειψη χρηματοδότησης, όμως, περιόρισε την υλοποίηση αυτών των σχεδίων και πολλά από τα συμπληρωματικά έργα αντικαταστάθηκαν από απλές οχυρώσεις εκστρατείας.

Στη σημερινή Περιφερειακή Ενότητα Σερρών κατασκευάστηκαν τρία οχυρά αυτής της περιόδου: Δοβά Τεπέ, Ρούπελ και Κρουσοβίτικο (Φαιά Πέτρα).

Το πρώτο οχυρό Ρούπελ κατασκευάστηκε στις νοτιοδυτικές πλαγιές του όρους Άγκιστρο, γνωστού και ως Τσιγγέλι, με αποστολή να ελέγχει μία από τις σημαντικότερες φυσικές διαβάσεις της περιοχής.

Η Στενωπός του Ρούπελ, μήκους περίπου 11 χιλιομέτρων, σχηματίζεται από τον ρου του ποταμού Στρυμόνα, ανάμεσα στις οροσειρές Κερκίνης (Μπέλλες) και Αγκίστρου. Αποτελεί τη φυσική πύλη που συνδέει την περιοχή του βουλγαρικού Πετριτσίου με την πεδιάδα των Σερρών και, μέσω αυτής, με την ελληνική ενδοχώρα.

Η σημασία της ήταν γνωστή ήδη από τη βυζαντινή εποχή, όταν η περιοχή αναφερόταν ως Ρουπέλιον. Εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης, αποτέλεσε διαχρονικά χώρο στρατιωτικών επιχειρήσεων και συγκρούσεων.

Κύρια αποστολή του οχυρού του 1914 ήταν να εμποδίσει με το πυροβολικό του τη διέλευση εχθρικών δυνάμεων μέσα από τη Στενωπό, αποτρέποντας την προέλασή τους προς τις Σέρρες και τη Θεσσαλονίκη.

Επρόκειτο για οχυρωματικό έργο με ελαφρά προστατευτικά σκέπαστρα για τη φρουρά και την αποθήκευση υλικών. Η αμυντική περίμετρός του εκτεινόταν σε περίπου 2–3 χιλιόμετρα, ώστε να προστατεύονται οι θέσεις του πυροβολικού, ενώ για τις ανάγκες του πεζικού είχαν προβλεφθεί 50 πολυβόλα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανακάλυψη βουλγαρικού στρατιωτικού χάρτη του 1933, στον οποίο αποτυπώνονται οι οχυρώσεις του Ρούπελ της περιόδου 1914–1916. Η σύγκριση του ιστορικού χάρτη με τη σημερινή μορφολογία του εδάφους αναδεικνύει την έκταση του αρχικού αμυντικού συγκροτήματος και προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία του.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ξέσπασε το καλοκαίρι του 1914, μετά τη δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου στο Σεράγεβο και την κήρυξη πολέμου της Αυστροουγγαρίας εναντίον της Σερβίας στις 28 Ιουλίου 1914.

Η Ελλάδα επέλεξε αρχικά να παραμείνει ουδέτερη, όμως η επέκταση των πολεμικών επιχειρήσεων στα Βαλκάνια και η αντιπαράθεση ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον Ελευθέριο Βενιζέλο οδήγησαν τη χώρα στη δίνη του Εθνικού Διχασμού.

Τον Οκτώβριο του 1915, η Βουλγαρία εισήλθε στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, επιτιθέμενη στη Σερβία. Παράλληλα, βρετανικές και γαλλικές δυνάμεις της Αντάντ αποβιβάστηκαν στη Θεσσαλονίκη, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για τη συγκρότηση του Μακεδονικού Μετώπου.

Η παρουσία των συμμαχικών δυνάμεων στη Μακεδονία και η προώθησή τους προς τις ελληνοβουλγαρικές συνοριακές θέσεις αύξησαν την ένταση. Η κατάληψη στρατηγικών σημείων, όπως του οχυρού Δοβά Τεπέ στην περιοχή της Καστανούσας, προκάλεσε την αντίδραση των Κεντρικών Δυνάμεων.

Η Γερμανία ενημέρωσε την ελληνική κυβέρνηση ότι γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις επρόκειτο να εισέλθουν στο ελληνικό έδαφος εκατέρωθεν του Στρυμόνα, σε βάθος περίπου 14 χιλιομέτρων.

Στις 13 Μαΐου 1916 εκδηλώθηκε η γερμανοβουλγαρική προέλαση προς το Ρούπελ.

Στις 09:45 το πρωί, όταν γερμανική φάλαγγα πέρασε τα σύνορα από την περιοχή του Προμαχώνα, σήμανε συναγερμός στο οχυρό. Ο διοικητής του, ταγματάρχης Ιωάννης Μαυρουδής, διέταξε την έναρξη πυρών, ανακόπτοντας προσωρινά την εχθρική προέλαση.

Παράλληλα, σημειώθηκε κινητοποίηση των ελληνικών δυνάμεων στον τομέα της IV Μεραρχίας, στον οποίο υπαγόταν το Ρούπελ, με συνολική δύναμη περίπου 25.000 ανδρών.

Ωστόσο, στις 15:00 έφτασε από την Αθήνα διαταγή που άλλαξε την εξέλιξη των γεγονότων. Η ελληνική κυβέρνηση διέταξε να μην προβληθεί αντίσταση και να παραδοθεί το οχυρό, με ταυτόχρονη επίδοση έντονης διπλωματικής διαμαρτυρίας.

Οι διαπραγματεύσεις πραγματοποιήθηκαν ανάμεσα στον Μαυρουδή και τον Γερμανό ίλαρχο Τηλ. Συμφωνήθηκε η εκκένωση του οχυρού έως τις 09:00 το πρωί της επόμενης ημέρας, ενώ υπογράφηκε πρωτόκολλο παράδοσης για τις εγκαταστάσεις και το στρατιωτικό υλικό που παρέμενε σε αυτές.

Η ελληνική φρουρά εγκατέλειψε το Ρούπελ και αναχώρησε πεζή προς το Σιδηρόκαστρο.

Η παράδοση του Ρούπελ αποτέλεσε μία από τις πιο αμφιλεγόμενες στιγμές του Εθνικού Διχασμού, προκαλώντας έντονες πολιτικές αντιδράσεις και βαθύνοντας το χάσμα ανάμεσα στις αντίπαλες παρατάξεις.

Η Αθήνα προχώρησε σε αυστηρές διπλωματικές διαμαρτυρίες προς το Βερολίνο, τη Βιέννη και τη Σόφια, όμως η κατάληψη του οχυρού αποδείχθηκε μόνο η αρχή.

Τον Αύγουστο του 1916, οι γερμανοβουλγαρικές επιχειρήσεις επεκτάθηκαν στην Ανατολική Μακεδονία. Στο οχυρό Κρουσοβίτικο της Φαιάς Πέτρας, η ελληνική φρουρά υπό τον Γεώργιο Κονδύλη προέβαλε αντίσταση και στη συνέχεια κατόρθωσε να διαφύγει προς την Καβάλα.

Συγκρούσεις σημειώθηκαν επίσης στην περιοχή του Σιδηροκάστρου, χωρίς να ανακοπεί η προέλαση των εισβολέων. Έως τα τέλη Αυγούστου, οι γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις είχαν καταλάβει και την πόλη των Σερρών.

Η βουλγαρική κατοχή της Ανατολικής Μακεδονίας συνεχίστηκε έως το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1918, αφήνοντας πίσω της βαθιές πληγές στον τοπικό πληθυσμό.

Η Ελλάδα εισήλθε επίσημα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ το 1917, μετά την επικράτηση του Ελευθερίου Βενιζέλου και την απομάκρυνση του βασιλιά Κωνσταντίνου.

Δύο δεκαετίες αργότερα, η Ελλάδα προχώρησε στην κατασκευή ενός νέου, πολύ ισχυρότερου συστήματος οχυρώσεων στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, γνωστού ως Γραμμή Μεταξά.

Το νέο οχυρό Ρούπελ κατασκευάστηκε την περίοδο 1936–1940, στην ίδια ευρύτερη περιοχή όπου είχαν αναπτυχθεί οι οχυρώσεις του 1914–1916.

Παρά τις τεράστιες διαφορές στην κατασκευή και στις αμυντικές δυνατότητες, η βασική αποστολή παρέμενε η ίδια: η αναχαίτιση εχθρικής επίθεσης στη Στενωπό του Ρούπελ και η παρεμπόδιση της προέλασης προς την ελληνική ενδοχώρα.

Το νέο συγκρότημα σχεδιάστηκε με βάση τη μορφολογία του όρους Αγκίστρου, αξιοποιώντας τις απότομες πλαγιές, τις χαράδρες και τα φυσικά εμπόδια της περιοχής.

Κατασκευάστηκαν επτά μεγάλα στεγανά συγκροτήματα: η Ουσίτα, το Συγκρότημα Εισόδου, το Μολών Λαβέ, ο Προφήτης Ηλίας, το Συγκρότημα Εξόδου, η Νωτιαία Άμυνα και ο Σταθμός Διοικήσεως. Το αμυντικό σύστημα συμπληρώθηκε με εννέα μεμονωμένα πολυβολεία.

Οι εγκαταστάσεις αναπτύχθηκαν σε διαφορετικά υψόμετρα, από τις παρυφές του Στρυμόνα έως τις υψηλότερες θέσεις του Αγκίστρου, ώστε να εξασφαλίζεται ο αλληλοϋποστηριζόμενος έλεγχος της Στενωπού και των γύρω ορεινών διαβάσεων.

Το χαμηλότερο συγκρότημα ήταν η Ουσίτα, κοντά στον Στρυμόνα, ενώ ο Σταθμός Διοικήσεως, όπου βρίσκεται η σημερινή επισκέψιμη στοά, κατασκευάστηκε σε υψηλότερο σημείο.

Το συνολικό μήκος των υπόγειων στοών επικοινωνίας και των καταφυγίων του Ρούπελ έφτανε περίπου τα 6.100 μέτρα, ενώ τα ενεργητικά σκέπαστρα αριθμούσαν 123.

Σε αυτά περιλαμβάνονταν πολυβολεία, θέσεις αντιαρματικών και αντιαεροπορικών πυροβόλων, ολμοβολεία, βομβιδοβολεία, παρατηρητήρια και άλλες εγκαταστάσεις μάχης.

Ο οπλισμός του οχυρού περιλάμβανε επτά πυροβόλα των 75,7 χιλιοστών, πέντε αντιαρματικά των 35,1 χιλιοστών, ένα αντιαεροπορικό των 37,3 χιλιοστών, τρία αντιαεροπορικά των 20 χιλιοστών, δώδεκα όλμους των 81 χιλιοστών και 76 βομβιδοβόλα, καθώς και τον ατομικό οπλισμό της φρουράς.

Με την ολοκλήρωσή του, το Ρούπελ αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα και ισχυρότερα οχυρωματικά συγκροτήματα της Γραμμής Μεταξά.

Τον Νοέμβριο του 1940, ενώ ο ελληνικός στρατός πολεμούσε τους Ιταλούς στα βουνά της Βορείου Ηπείρου, η γερμανική ηγεσία άρχισε να σχεδιάζει την επιχείρηση «Μαρίτα», με στόχο τη στρατιωτική επέμβαση στα Βαλκάνια.

Η αποτυχία της ιταλικής εισβολής στην Ελλάδα είχε πλήξει το γόητρο του Άξονα, ενώ ο Αδόλφος Χίτλερ επιδίωκε να εξασφαλίσει τη νοτιοανατολική Ευρώπη, ενόψει και της σχεδιαζόμενης επίθεσης εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης.

Μετά την προσχώρηση της Βουλγαρίας στον Άξονα, την 1η Μαρτίου 1941, γερμανικές δυνάμεις εισήλθαν στο βουλγαρικό έδαφος και άρχισαν να συγκεντρώνονται απέναντι από τα ελληνικά σύνορα.

Την ευθύνη της επιχείρησης στα Βαλκάνια είχε η 12η Γερμανική Στρατιά, υπό τον στρατάρχη Βίλχελμ φον Λιστ. Μία από τις βασικές επιδιώξεις της ήταν η διάσπαση της ελληνικής άμυνας στη Στενωπό του Ρούπελ και η κατάληψη της σιδηροδρομικής γέφυρας του Στρυμόνα, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος προς το Σιδηρόκαστρο και τις Σέρρες.

Η επίθεση εναντίον του Ρούπελ ανατέθηκε στο εμπειροπόλεμο 125ο Σύνταγμα Πεζικού, το οποίο είχε συμμετάσχει στις επιχειρήσεις κατά της Γραμμής Μαζινό στη Γαλλία το 1940. Οι γερμανικές δυνάμεις ενισχύθηκαν με τμήμα του 100ού Ορεινού Συντάγματος Κυνηγών, μονάδες Μηχανικού, πυροβολικό και όλμους.

Ισχυρή ήταν και η αεροπορική υποστήριξη. Από τα 576 γερμανικά αεροσκάφη που αναφέρονται ως διαθέσιμα για τις επιχειρήσεις της 12ης Στρατιάς στα Βαλκάνια, εκτιμάται ότι περίπου 250 χρησιμοποιήθηκαν στις επιθέσεις εναντίον των οχυρών του Ρούπελ και του Μπέλλες.

Από την ελληνική πλευρά, την ευθύνη άμυνας της περιοχής ανατολικά του Στρυμόνα, έως την περιοχή βόρεια της Άνω Βροντούς, είχε το Συγκρότημα Σιδηροκάστρου, με έδρα το Σιδηρόκαστρο.

Το Ρούπελ υπαγόταν στον Δυτικό Υποτομέα του Συγκροτήματος, μαζί με το οχυρό Καρατάς και την ενδιάμεση περιοχή.

Τη διοίκηση του Ρούπελ είχε ο αντισυνταγματάρχης Πεζικού Γεώργιος Δουράτσος, ενώ η δύναμη της φρουράς κατά την έναρξη των επιχειρήσεων αναφέρεται σε 27 αξιωματικούς και 950 οπλίτες.

Την άμυνα συμπλήρωναν οι πυροβολαρχίες του λοχαγού Κοζώνη και του υπολοχαγού Κυριακίδη, με οκτώ πυροβόλα τοποθετημένα σε προσεκτικά επιλεγμένες και καλά καλυμμένες θέσεις.

Απέναντι στις ισχυρότερες γερμανικές δυνάμεις, οι υπερασπιστές του Ρούπελ προετοιμάζονταν να δώσουν μία μάχη στην οποία το ορεινό ανάγλυφο, η ισχύς των οχυρώσεων και η αποφασιστικότητα της φρουράς θα αποδεικνύονταν καθοριστικοί παράγοντες.

Στις 05:15 το πρωί της Κυριακής 6 Απριλίου 1941 άρχισε η γερμανική επίθεση εναντίον της Γραμμής Μεταξά.

Το Ρούπελ δέχθηκε σφοδρά πυρά πυροβολικού διαφόρων διαμετρημάτων, ενώ από τις 06:00 άρχισαν οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί. Γερμανικά βομβαρδιστικά κάθετης εφόρμησης, τα γνωστά Στούκας, επιχειρούσαν κατά σχηματισμούς, σκορπίζοντας τον τρόμο με τις σειρήνες τους πριν από τη ρίψη των βομβών.

Στόχος των γερμανικών επιθέσεων δεν ήταν μόνο το Ρούπελ, αλλά και τα γειτονικά οχυρά Παλιουριώνες, Καρατάς και Κάλη, καθώς και το Κέντρο Αντιστάσεως Καπίνας.

Η γερμανική διοίκηση επιδίωκε να εξουδετερώσει τις ελληνικές θέσεις και να διανοίξει τη Στενωπό, ώστε να προωθήσει τις δυνάμεις της προς το εσωτερικό της χώρας.

Μία από τις πρώτες επιχειρήσεις πραγματοποιήθηκε στον ποταμό Στρυμόνα. Ειδικός γερμανικός λόχος επιχείρησε να διασχίσει τον ποταμό χρησιμοποιώντας 18 ελαστικές λέμβους.

Η επιχείρηση απέτυχε. Οι λέμβοι καθηλώθηκαν σε συρματοπλέγματα που είχαν τοποθετηθεί μέσα στο νερό, ενώ οι Γερμανοί δέχθηκαν διασταυρούμενα πυρά από τις ελληνικές θέσεις της Ουσίτας και των Παλιουριώνων. Οι απώλειες ήταν βαρύτατες και μόνο λίγοι στρατιώτες κατάφεραν να διαφύγουν κολυμπώντας.

Την ίδια ώρα, το 1ο Τάγμα του 125ου Συντάγματος Πεζικού πέρασε τον ποταμό Μπίστριτσα και αναπτύχθηκε σε ευρύ μέτωπο. Ένας από τους λόχους του κινήθηκε κατά μήκος της Στενωπού, όμως μόλις βρέθηκε κάτω από την Ουσίτα δέχθηκε καταιγιστικά πυρά και καθηλώθηκε.

Ανάλογη ήταν η εξέλιξη της επίθεσης των υπόλοιπων λόχων του Τάγματος. Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες, οι Γερμανοί δεν κατάφεραν να διασπάσουν την άμυνα της Ουσίτας και, με τη δύση του ήλιου, αναγκάστηκαν να αποσυρθούν προς τα υψώματα ανατολικά του Προμαχώνα.

Στον ανατολικότερο τομέα, οι Γερμανοί κατόρθωσαν αρχικά να αιφνιδιάσουν ελληνική διμοιρία προκαλύψεως και να καταλάβουν άθικτη τη γέφυρα του Μπίστριτσα. Η γέφυρα, ωστόσο, καταστράφηκε στη συνέχεια από τα πυρά του ελληνικού πυροβολικού.

Το 2ο γερμανικό Τάγμα κατέλαβε το ύψωμα 354, γνωστό ως Χαλάσματα, και προετοιμάστηκε για περαιτέρω διείσδυση, ενώ το 3ο Τάγμα επιτέθηκε προς τα υψώματα Νέοι και Ανατολικοί Προφήτες.

Οι επιθέσεις αποκρούστηκαν με σοβαρές απώλειες για τους εισβολείς, οι οποίοι αναγκάστηκαν να περάσουν σε αμυντική διάταξη.

Ωστόσο, η πρώτη ημέρα δεν ολοκληρώθηκε χωρίς επικίνδυνες εξελίξεις. Εκμεταλλευόμενες τις βαθιές χαράδρες ανάμεσα στα οχυρά Ρούπελ και Καρατάς, γερμανικές δυνάμεις κατάφεραν να διεισδύσουν νοτιότερα, καταλαμβάνοντας το χωριό Κλειδί και το ύψωμα Τσούκα.

Η διείσδυση αυτή δημιούργησε σοβαρή απειλή για τα μετόπισθεν της ελληνικής άμυνας.

Παράλληλα, στα οχυρά Καρατάς και Κάλη η γερμανική δραστηριότητα περιορίστηκε κυρίως σε βομβαρδισμούς πυροβολικού και αεροπορίας, ενώ και η επίθεση εναντίον των Παλιουριώνων αποκρούστηκε.

Η πρώτη ημέρα της Μάχης του Ρούπελ ολοκληρώθηκε χωρίς οι Γερμανοί να έχουν καταφέρει να διασπάσουν μετωπικά την άμυνα του οχυρού.

Από τις πρώτες πρωινές ώρες της 7ης Απριλίου, οι γερμανικές δυνάμεις επανέλαβαν τις επιθέσεις τους εναντίον των οχυρών, με την υποστήριξη πυροβολικού και αεροπορίας.

Παράλληλα, η γερμανική διοίκηση προωθούσε το σχέδιο παράκαμψης της Γραμμής Μεταξά μέσω της κοιλάδας του ποταμού Στρούμνιτσα, αναζητώντας διόδους που θα επέτρεπαν την προέλαση προς την ελληνική ενδοχώρα.

Στο Ρούπελ, ο διοικητής Γεώργιος Δουράτσος διέταξε τη συγκρότηση τριών περιπόλων, με αποστολή την εκκαθάριση της περιοχής από γερμανικά τμήματα και την αποκατάσταση της τηλεφωνικής επικοινωνίας μεταξύ των αμυντικών θέσεων.

Παρά τους συνεχείς βομβαρδισμούς, οι ελληνικές περίπολοι κατάφεραν να συλλάβουν 14 Γερμανούς στρατιώτες, μαζί με τρεις συσκευές ασυρμάτου και δύο όλμους.

Ιδιαίτερα ανησυχητική ήταν η παρουσία γερμανικών δυνάμεων νότια του Ρούπελ, στην περιοχή του Κλειδίου και των γειτονικών υψωμάτων.

Η ελληνική διοίκηση επιχείρησε να αντιμετωπίσει την απειλή οργανώνοντας αντεπίθεση. Η διμοιρία αρμάτων που προβλεπόταν να συμμετάσχει δεν μπόρεσε τελικά να χρησιμοποιηθεί, εξαιτίας των δυσκολιών που παρουσίαζε το έδαφος.

Εναντίον των Γερμανών που είχαν καταλάβει το παρατηρητήριο της 7ης Πυροβολαρχίας στο ύψωμα Τσούκα κινήθηκαν ελληνικά τμήματα, μεταξύ των οποίων διμοιρίες υπό τους Νιάνο και Παπαχατζή, με τη συμμετοχή του ανθυπολοχαγού Καρατζά.

Ακολούθησε ολοήμερη μάχη. Οι ελληνικές δυνάμεις κατάφεραν τελικά να απωθήσουν τους Γερμανούς προς το ύψωμα Γκολιαμά, ανάμεσα στο Κλειδί και τον λόφο των Λουτρών Σιδηροκάστρου.

Η επιτυχία της αντεπίθεσης και οι σχετικά περιορισμένες ελληνικές απώλειες ενίσχυσαν σημαντικά το ηθικό των υπερασπιστών.

Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του Παπακωνσταντίνου, ο οποίος σημείωσε στο ημερολόγιό του:

«Το ηθικόν των στρατιωτών υπέροχον. Τους βομβαρδισμούς και την κόλασιν πυρός υποδέχοντο με ζητωκραυγάς».

Ωστόσο, το ίδιο βράδυ σημειωνόταν μία εξέλιξη που θα επηρέαζε καθοριστικά την έκβαση των επιχειρήσεων. Η 2η Γερμανική Τεθωρακισμένη Μεραρχία είχε φτάσει στα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα, στην περιοχή της λίμνης Δοϊράνης, απειλώντας να παρακάμψει τις ελληνικές οχυρώσεις από τα δυτικά.

Στις 06:00 το πρωί της 8ης Απριλίου, τα οχυρά Ρούπελ και Παλιουριώνες δέχθηκαν νέο σφοδρό βομβαρδισμό από τη γερμανική αεροπορία και το πυροβολικό.

Οι επιθέσεις συνεχίστηκαν καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας, με τους Γερμανούς να επιχειρούν να κάμψουν την αντίσταση των ελληνικών φρουρών.

Το 3ο Τάγμα του 125ου Συντάγματος Πεζικού προετοίμασε νέα επίθεση, με τρεις ομάδες εδάφους και μία διμοιρία σκαπανέων. Για τον σκοπό αυτό ενισχύθηκε με δύο επιπλέον διμοιρίες από τον 13ο και τον 14ο Λόχο.

Οι Γερμανοί επιχειρούσαν να προσεγγίσουν τις ελληνικές θέσεις και να εξουδετερώσουν τα αμυντικά έργα με τη χρήση ειδικών τμημάτων Μηχανικού.

Την ίδια στιγμή, η κατάσταση νότια του Ρούπελ γινόταν ολοένα δυσκολότερη. Το 2ο Τάγμα του 125ου Συντάγματος ενισχύθηκε από γερμανικές δυνάμεις της 5ης Ορεινής Μεραρχίας, που είχαν προωθηθεί δυτικά του Στρυμόνα.

Η ελληνική άμυνα δέχθηκε πρόσθετη πίεση όταν διατάχθηκε η επιστροφή των ταγμάτων του 41ου Συντάγματος Πεζικού στις αρχικές θέσεις μάχης.

Η πιθανότητα διάβασης του Στρυμόνα από τις γερμανικές δυνάμεις δημιουργούσε σοβαρό κίνδυνο περικύκλωσης των οχυρών.

Παρά τη δυσμενή εξέλιξη των επιχειρήσεων στα μετόπισθεν, το Ρούπελ συνέχιζε να αντιστέκεται, χωρίς οι επιτιθέμενοι να έχουν κατορθώσει να καταλάβουν το αμυντικό συγκρότημα.

Η τέταρτη ημέρα της μάχης άρχισε με νέους βομβαρδισμούς και επιθέσεις εναντίον του Ρούπελ και των Παλιουριώνων.

Μετά το μεσημέρι, η ένταση των γερμανικών πυρών αυξήθηκε. Οι υπερασπιστές απαντούσαν με πυρά από τις θέσεις πυροβολικού και τα πολυβολεία, προκαλώντας σοβαρές απώλειες και αναγκάζοντας εχθρικά τμήματα να υποχωρήσουν.

Ωστόσο, η συνολική στρατιωτική κατάσταση είχε πλέον ανατραπεί.

Οι γερμανικές τεθωρακισμένες δυνάμεις είχαν παρακάμψει τη Γραμμή Μεταξά μέσω της Γιουγκοσλαβίας και εισέλθει στη Θεσσαλονίκη. Στις 9 Απριλίου 1941 υπογράφηκε η συνθηκολόγηση του Τμήματος Στρατιάς Ανατολικής Μακεδονίας (ΤΣΑΜ).

Τα οχυρά που εξακολουθούσαν να αντιστέκονται βρέθηκαν μπροστά σε μία νέα πραγματικότητα. Ο αγώνας τους συνεχιζόταν, αλλά η ελληνική στρατιωτική διοίκηση της Ανατολικής Μακεδονίας είχε πλέον συνθηκολογήσει.

Στις 17:00 εμφανίστηκαν στο Ρούπελ Γερμανοί κήρυκες, οι οποίοι γνωστοποίησαν στον διοικητή τη συνθηκολόγηση και ζήτησαν την παράδοση του οχυρού.

Ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Δουράτσος αρνήθηκε να παραδώσει το Ρούπελ χωρίς διαταγή των προϊσταμένων του.

Η στάση του αποτυπώνεται στην ιστορική απάντηση που του αποδίδεται και έχει συνδεθεί με τη Μάχη των Οχυρών:

«Τα οχυρά δεν παραδίδονται, αλλά καταλαμβάνονται».

Στην επίσημη διατύπωση της απάντησης που παρατίθεται στις ιστορικές αφηγήσεις, ο διοικητής ξεκαθάρισε ότι η φρουρά δεν είχε λάβει εντολή ανακωχής ή παράδοσης και ότι θα συνέχιζε την αντίσταση.

«Τα οχυρά παραδίδονται μόνον όταν κυριευθώσιν παρά του αντιπάλου. Ότι τοιούτων διαταγών περί ανακωχής κλπ στερούμεθα παρά των ιεραρχικώς προϊσταμένων μας αρχών».

«Διαταγάς λαμβάνομεν και εκτελούμεν μόνον τας προερχομένας εκ των προϊσταμένων μας αρχών».

«Ο αγών θα συνεχισθεί. Πάσα δε απόπειρα προσεγγίσεως του οχυρού θα συντριβεί».

Ο Γερμανός απεσταλμένος διαβεβαίωσε στη στρατιωτική του τιμή ότι η πληροφορία για τη συνθηκολόγηση ήταν αληθινή και συμφωνήθηκε νέα συνάντηση για τις 06:00 το πρωί της επομένης.

Στο μεταξύ, το Ρούπελ επικοινώνησε με την προϊσταμένη στρατιωτική διοίκηση και επιβεβαίωσε την εξέλιξη των γεγονότων.

Η είδηση της συνθηκολόγησης προκάλεσε έντονη συγκίνηση στη φρουρά. Έπειτα από τέσσερις ημέρες σκληρών συγκρούσεων, οι υπερασπιστές του οχυρού πληροφορούνταν ότι ο αγώνας τους έπρεπε να σταματήσει, παρότι οι γερμανικές δυνάμεις δεν είχαν καταφέρει να καταλάβουν το Ρούπελ με μετωπική επίθεση.

Το πρωί της 10ης Απριλίου, στις 06:00, ο διοικητής του Ρούπελ Γεώργιος Δουράτσος συναντήθηκε με τον Γερμανό συνταγματάρχη που είχε αναλάβει την παραλαβή του οχυρού.

Ο Έλληνας διοικητής έθεσε έναν σαφή όρο: κανένας Γερμανός στρατιώτης να μην εισέλθει στο οχυρό πριν αποχωρήσει και ο τελευταίος Έλληνας υπερασπιστής του.

Ο όρος έγινε δεκτός.

Η αντίσταση του Ρούπελ είχε προκαλέσει τον σεβασμό των αντιπάλων. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, ο Γερμανός αξιωματικός συνεχάρη τον Δουράτσο και εξέφρασε τον θαυμασμό του για τον ηρωισμό των Ελλήνων στρατιωτών, επισημαίνοντας ότι αποτελούσε τιμή για τον γερμανικό στρατό η αναμέτρηση με έναν τόσο γενναίο αντίπαλο.

Έξω από το οχυρό είχε παραταχθεί γερμανικό στρατιωτικό τμήμα, το οποίο απέδωσε τιμές στους Έλληνες υπερασπιστές.

Στη συνέχεια, οι αξιωματικοί και οι οπλίτες του Ρούπελ εγκατέλειψαν τις θέσεις τους και αναχώρησαν πεζή προς το Σιδηρόκαστρο και τις Σέρρες.

Το Ρούπελ δεν είχε καταληφθεί με έφοδο. Η φρουρά του σταμάτησε να πολεμά μετά τη συνθηκολόγηση της ελληνικής στρατιωτικής διοίκησης στην Ανατολική Μακεδονία.

Έτσι ολοκληρώθηκε η τετραήμερη Μάχη του Ρούπελ, μία από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της ελληνικής αντίστασης κατά τη γερμανική εισβολή του Απριλίου 1941.

Η αντίσταση των ελληνικών δυνάμεων είχε βαρύ ανθρώπινο κόστος.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται για τη μάχη, οι απώλειες της φρουράς του οχυρού Ρούπελ ανήλθαν σε 14 νεκρούς και 38 τραυματίες.

Στην ευρύτερη περιοχή των επιχειρήσεων, που περιλάμβανε το Ρούπελ, την Καπίνα, το Καρατάς και τα Λουτρά Σιδηροκάστρου, οι ελληνικές απώλειες κατά το διάστημα 6–10 Απριλίου 1941 ανήλθαν σε 122 νεκρούς, μεταξύ των οποίων εννέα αξιωματικοί.

Οι απώλειες αυτές αποτυπώνουν την ένταση των συγκρούσεων, όχι μόνο στις κύριες εγκαταστάσεις των οχυρών, αλλά και στα γύρω υψώματα, στις χαράδρες και στις εξωτερικές αμυντικές θέσεις.

Η Μάχη του Ρούπελ δεν περιορίστηκε στις υπόγειες στοές και στα πολυβολεία. Δόθηκε σε ένα εκτεταμένο ορεινό πεδίο, όπου μικρά ελληνικά τμήματα αντιμετώπισαν ισχυρές γερμανικές δυνάμεις, επιχειρώντας να αποτρέψουν την παράκαμψη και την περικύκλωση των οχυρωματικών συγκροτημάτων.

Η ιστορία του Ρούπελ δεν περιορίζεται στον Απρίλιο του 1941. Ξεκινά από την ανάγκη προστασίας των νέων ελληνικών συνόρων μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και συνδέεται άμεσα με δύο παγκόσμιους πολέμους, τον Εθνικό Διχασμό και τις μεγάλες πολιτικές και στρατιωτικές ανακατατάξεις που σημάδεψαν την Ελλάδα κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.

Το 1916, το πρώτο οχυρό Ρούπελ παραδόθηκε στους Γερμανούς και τους Βουλγάρους με εντολή της ελληνικής κυβέρνησης, χωρίς να εξαντληθούν οι δυνατότητες αντίστασης της φρουράς του. Το 1941, το νέο οχυρό αντιστάθηκε επί τέσσερις ημέρες στις γερμανικές επιθέσεις και η φρουρά του αποχώρησε μόνο μετά τη συνθηκολόγηση της ελληνικής στρατιωτικής διοίκησης.

Δύο διαφορετικές ιστορικές στιγμές, στην ίδια στρατηγική τοποθεσία, που αποτυπώνουν τις ιδιαίτερες συνθήκες και τα διλήμματα κάθε εποχής.

Σήμερα, το οχυρό Ρούπελ αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους ιστορικής μνήμης της Ελλάδας. Οι υπόγειες στοές, τα πολυβολεία, τα παρατηρητήρια και τα υπόλοιπα αμυντικά έργα διατηρούν ζωντανή την ιστορία των ανθρώπων που κλήθηκαν να υπερασπιστούν τη Στενωπό.

Παράλληλα, η έρευνα για τις οχυρώσεις της περιόδου 1914–1916 και η αξιοποίηση ιστορικών χαρτών και αρχειακών τεκμηρίων φωτίζουν ένα λιγότερο γνωστό κεφάλαιο της ιστορίας του Ρούπελ, αναδεικνύοντας τη συνέχεια της στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή.

Από το οχυρό ανασχέσεως του 1914 έως το έπος του Απριλίου 1941, το Ρούπελ παραμένει ένα ζωντανό μνημείο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, της στρατιωτικής αρχιτεκτονικής και της ανθρώπινης θυσίας.